Na arheološkom lokalitetu manastira Bogorodice Hvostanske kod Istoka održan je neovlašćeni verski obred praćen nacionalističkim porukama, što je Eparhija raško-prizrenska oštro osudila, pozivajući međunarodne institucije da zaštite verska i kulturna dobra Srpske pravoslavne crkve.
„Eparhija raško-prizrenska najoštrije osuđuje ovo teško kršenje zakona kao nastavak niza provokacija usmerenih protiv SPC, i urgentno poziva međunarodne subjekte da se aktivno angažuju na zaštiti ugroženih verskih i kulturnih dobara SPC, i obezbede pouzdane međunarodne garancije Crkvi u uslovima sve učestalijih kršenja važećih pravnih normi i odsustva adekvatnih reakcija kosovskih institucija“, piše u saopštenju Eparhije.
Istorijski pregled
Srednjovekovni manastir Bogorodice Hvostanske, podignut na temeljima starije bazilike i episkopsko sedište koje je osnovao Sveti Sava, bio je u liturgijskoj upotrebi SPC do kraja 17. veka, navodi Eparhija raško-prizrenska u saopštenju.
„Srednjovekovni manastir Bogorodice Hvostanske rekonstruisan je na temeljima starije bazilike tokom treće decenije 13. veka. Izgrađen je u prepoznatljivom arhitektonskom stilu raške škole, pod crkvenim pokroviteljstvom nakon uspostavljanja Srpske pravoslavne eparhije Hvostanske 1219. godine, episkopskog sedišta koje je osnovao Sveti Sava. Manastir je ostao u neprekidnoj liturgijskoj upotrebi Srpske pravoslavne crkve sve do kraja 17. veka, o čemu svedoči bogatstvo sačuvanih dokumentarnih izvora i crkvenih artefakata. Nakon toga, manastir je pretrpeo oštećenja u burnim istorijskim događajima, zapusteo je, a građa je postepeno odnošena“, stoji u saopštenju Eparhije.
Danas na lokalitetu manastira Bogorodice Hvostanske ostaci su velike srednjovekovne crkve, pratećih objekata i utvrđenja, a istraživanja istaknutih arheologa potvrđuju njegov značaj, saopštila je Eparhija raško-prizrenska.
„Danas su na ovom mestu sačuvani samo ostaci velike srednjovekovne crkve, pratećih objekata i utvrđenja. Lokalitet je temeljno istražen od strane istaknutih arheologa u poslednjim decenijama, uz obimnu dokumentaciju koja je sačuvana. Brojni srednjovekovni natpisi i dokumenti iz 13. veka i kasnije svedoče o duhovnom i istorijskom značaju ovog svetog mesta“, saopštila je Eparhija raško-prizrenska.
Eparhija raško-prizrenska navodi da je zbog izuzetnog verskog i kulturnog značaja manastira Bogorodice Hvostanske, 4. juna 2008. godine, u skladu sa Zakonom o specijalnim zaštićenim zonama, uspostavljena Specijalna zaštićena zona prečnika 100 metara, unutar koje se zabranjuju aktivnosti poput javnih okupljanja bez prethodne saglasnosti SPC i Saveta za sprovođenje i nadgledanje.
„Budući da je reč o verskom i kulturnom dobru od izuzetnog značaja, oko ostataka crkve Bogorodice Hvostanske je 4. juna 2008. godine, uz više od četrdeset drugih većih ili manjih zaštićenih zona koje obuhvataju srpske srednjovekovne crkve i manastire, uspostavljena Specijalna zaštićena zona u prečniku od 100 metara, u skladu sa Zakonom o specijalnim zaštićenim zonama. Unutar ove zone, nikakve zabranjene ili ograničene aktivnosti, uključujući javna okupljanja, ne mogu se održavati bez prethodne saglasnosti SPC i Saveta za sprovođenje i nadgledanje“, navode iz Eparhije.
Neovlašćeni verski čin i zapaljive poruke
Eparhija raško-prizrenska saopštava da je 23. jula 2025. godine, na arheološkom lokalitetu srednjovekovne srpske pravoslavne crkve unutar specijalne zaštićene zone, grupa kosovskih Albanaca predvođena rimokatoličkim sveštenikom Franom Koljajem izvršila neovlašćeni verski obred, što potvrđuju javno dostupni dokazi, uključujući fotografije i video-snimke.
„Prema javno dostupnim dokazima, uključujući fotografije i video-snimke, grupa kosovskih Albanaca predvođena rimokatoličkim sveštenikom sa Kosova, Franom Koljajem, izvršila je 23. jula 2025. godine na arheološkom lokalitetu srednjovekovne srpske pravoslavne crkve, unutar specijalne zaštićene zone, neovlašćeni verski obred“, stoji u saopštenju Eparhije.
Eparhija raško-prizrenska navodi da je sveštenik Fran Koljaj tokom neovlašćenog obreda održao nacionalistički govor, promovišući netrpeljivost prema Srbima i muslimanima, i bez osnova nazivao manastir „etnički albanskim“. Ovaj čin predstavlja zloupotrebu verske službe u političke svrhe, a nije poznato da li je bio odobren od strane katoličkog biskupa na Kosovu.
„Tokom ovog čina sveštenik Koljaj je održao politički govor sa izrazito nacionalističkim sadržajem, zagovarajući netrpeljivost prema licima koja nisu albanskog etničkog ili rimokatoličkog porekla, posebno usmeravajući napade na pravoslavne Srbe i muslimane, što se vidi iz govora i bez ikakve istorijske i pravne osnove nazivajući dobro dokumentovani srpski pravoslavni manastir „etnički albanskim i ilirskim“. Na fotografijama se vide lica koja više liče na političke sledbenike nego na vernike, što čitav čin čini otvorenim skrnavljenjem sveštenog mesta. Ovaj postupak ujedno predstavlja ozbiljnu zloupotrebu verske službe u političke i nacionalističke svrhe. Nije poznato da li je ova najnovija provokativna zloupotreba verskog obreda i prostora izvedena uz znanje ili odobrenje katoličkog biskupa na Kosovu“, navodi se u saopštenju Eparhije raško-prizrenske.
Eparhija raško-prizrenska podseća da je sličan provokativan čin izveden 2018. godine na lokalitetu pravoslavne crkve u Novom Brdu, nakon čega je Patrijaršija SPC zvanično upozorila Vatikan zbog zloupotrebe religije i podsticanja verske netrpeljivosti.
„Važno je istaći da je sličan provokativan čin na arheološkom lokalitetu srpske pravoslavne crkve u Novom Brdu, unutar Specijalne zaštićene zone, izveden 2018. godine, nakon čega je Patrijaršija SPC uputila zvanično pismo Vatikanu, izrazivši duboku zabrinutost zbog zloupotrebe religije na Kosovu i Metohiji radi otvorenog podsticanja verske netrpeljivosti i razdora, kao i zbog krajnje provokativnog korišćenja arheoloških lokaliteta i Specijalnih zaštićenih zona. (Rimokatolička misa služena na temeljima pravoslavnog hrama Sv. Nikole u Novom Brdu – Eparhija Raško-prizrenska izrazila ozbiljno razočarenje i protest | Zvanična internet prezentacija | Eparhija Raško-prizrenska Srpske pravoslavne crkve)“, stoji u saopštenju Eparhije.
Izazovi sa kojima se suočava SPC na Kosovu i Metohiji
Eparhija raško-prizrenska ističe da je ovo samo jedan od brojnih incidenata koji ukazuju na narušavanje prava i sloboda SPC, dok kosovske institucije često ne reaguju, a medijski i društveni napadi stvaraju osećaj nekažnjivosti za dela protiv Crkve i njenog nasleđa na Kosovu i Metohiji.
„Eparhija raško-prizrenska naglašava da je ovo samo najnoviji u nizu incidenata koji pokazuju zabrinjavajuću eroziju njenih prava i sloboda, koja se ili otvoreno zanemaruju, ili proizvoljno tumače. Brojni su incidenti na koje kosovske institucije nisu pravno reagovale ili su ih čak potpuno ignorisale. Istovremeno, otvoreni napadi na SPC u pojedinim medijima i na društvenim mrežama, stvaraju atmosferu potpune nekažnjivosti za nezakonita dela usmerena protiv Crkve i njenog nasleđa na Kosovu i Metohiji“, piše u objavi na sajtu Eparhije raško-prizrenske.
Eparhija navodi da se nakon dve decenije kleveta, revizionizma, govora mržnje i nasilnih upada u crkve, kao i kršenja Zakona o specijalnim zaštićenim zonama, nezakoniti akti protiv SPC sve češće događaju bez ikakvih pravnih posledica.
„Nažalost, nakon dve decenije upornih javnih kleveta, istorijskog revizionizma praćenog promocijom provokativnih nacionalističkih narativa, lažnog predstavljanja, negiranja identiteta, kontinuiranog širenja govora mržnje protiv Srpske Pravoslavne Crkve, kao i nasilnih upada u crkve i učestalih kršenja Zakona o specijalnim zaštićenim zonama, koje su prvenstveno uspostavljene radi zaštite kulturnog i verskog nasleđa SPC, ovakvi nezakoniti akti sve se češće sprovode bez ikakvih pravnih posledica“, navode iz Eparhije.
Srpska Pravoslavna Crkva će razmotriti pravne korake protiv počinilaca ovog čina, koji može predstavljati krivično delo i kršenje Zakona o specijalnim zaštićenim zonama. Ipak, zbog dugogodišnjeg nemara i selektivne primene zakona, postoji bojazan da ovaj incident neće biti sankcionisan, navodi Eparhija.
„Srpska Pravoslavna Crkva će detaljno razmotriti sve raspoložive pravne mogućnosti radi pokretanja postupaka protiv počinilaca ovog čina, koji se može tumačiti kao krivično delo, kao i zbog kršenja Zakona o specijalnim zaštićenim zonama. Međutim, usled višegodišnjeg institucionalnog nemara i selektivne primene zakona koji se odnose na nasilje nad objektima SPC, postoji ozbiljna bojazan da će i ovaj najnoviji incident ostati nesankcionisan“, stoji u saopštenju Eparhije.
Eparhija raško-prizrenska ističe da ovaj i slični događaji jasno pokazuju narušavanje pravnog okvira koji štiti prava SPC, te naglašavaju hitnu potrebu za jačanjem njenog pravnog statusa na Kosovu kako bi se obezbedila sigurnost sveštenstva, monaštva i vernika, kao i zaštita kulturnog i verskog nasleđa uz snažne međunarodne garancije.
„Ovaj nemili događaj, kao i drugi u poslednjim godinama koji sve više zadiru u garantovana prava Crkve, pokazuje do kog je stepena narušen pravni okvir koji reguliše život SPC. Ovi događaji naglašavaju hitnu potrebu za jačanjem pravnog statusa Srpske Pravoslavne Crkve na Kosovu, u skladu sa međunarodnim inicijativama, kako bi se obezbedilo trajno prisustvo i sigurnost njenog sveštenstva, monaštva i vernika, kao i efikasna zaštita njenog kulturnog i verskog nasleđa pod snažnim međunarodnim garancijama“, piše u saopštenju Eparhije raško-prizrenske.
