Sveti Stefan pripada samim počecima hrišćanske zajednice u Jerusalimu. U Delima apostolskim navodi se među sedmoricom izabranih da služe zajednici, a za njega se posebno kaže da je bio „pun vere i Duha Svetoga”. Njegova služba, međutim, nije ostala samo u okviru brige o zajednici. Stefan je propovedao Hristosa, a njegovo svedočenje dovelo ga je pred sud i potom do kamenovanja.
Pred smrt, prema novozavetnom svedočanstvu, Sveti Stefan vidi „nebesa otvorena i Sina Čovečijega gde stoji s desne strane Boga”. Kad ga izvode iz grada i počinju da ga kamenuju, on se moli za svoje ubice. Upravo ta molitva za oproštaj postaje jedan od ključnih motiva njegovog svetiteljskog lika, sačuvanog u predstavi čoveka koji strada, ali u poslednjem trenutku ne odgovara mržnjom.
Zato je u hrišćanskom pamćenju Sveti Stefan ostao Prvomučenik – prvi među onima koji su život položili zbog vere u Hristosa. Njegovo stradanje istovremeno pripada istoriji prve Crkve i njenom teološkom razumevanju: Crkva se ne širi samo propovedanjem, već i svedočanstvom onih koji su spremni da zbog nje podnesu stradanje.
Sveti arhiđakon Stefan – od prvomučenika do crkvenog praznika
Praznik koji se proslavlja 15. avgusta nije godišnjica Stefanovog stradanja, već uspomena na otkrivanje i prenos njegovih moštiju.
Ovde je važno razlikovati ono što pripada novozavetnom istorijskom svedočanstvu od onoga što dolazi iz kasnijeg crkvenog predanja. Dela apostolska govore o Stefanovoj smrti i sahrani, dok priča o pronalasku njegovih moštiju početkom petog veka pripada crkvenom predanju. Prema tom predanju, svešteniku Lukijanu u snu se otkrilo mesto na kojem je Sveti Stefan bio sahranjen, nakon čega su njegove svete mošti pronađene i potom prenete u Jerusalim. Crkveni kalendar ovaj događaj vezuje za 415. godinu.
Posebno mesto Svetog Stefana u srpskom srednjem veku vidi se i u samoj vladarskoj tradiciji. Sa Stefanom Nemanjom i njegovim naslednicima ime Stefan postaje deo vladarskog i dinastičkog identiteta Nemanjića, a njegova veza sa Svetim prvomučenikom bila je duboko ukorenjena u vladarskim simbolima Nemanjića. Sveti Stefan je poštovan kao zaštitnik srpskih vladara i države, a njegov lik i ime pojavljuju se na vladarskim pečatima, poveljama i drugom državnom znamenju. Tako je ime Stefan u srednjovekovnoj Srbiji nosilo i lično i vladarsko značenje, povezujući zemaljsku vlast sa zaštitom svetitelja.
Sveti Stefan na Kosovu: od Banjske do dečanske freske
Na prostoru Kosova i Metohije to posebno poštovanje Svetog Stefana ostavilo je dubok trag. Najznačajniji primer je manastir Banjska, zadužbina kralja Milutina, podignuta početkom XIV veka i posvećena Svetom arhiđakonu Stefanu. Sveti kralj Milutin tako je svoju zadužbinu posvetio svetitelju čije će ime zauzimati posebno mesto u srpskoj vladarskoj i crkvenoj tradiciji. Prenos moštiju Svetog Stefana hramovna je slava manastira, pa se danas u Banjskoj okupljaju vernici na liturgijskom slavlju.
Sveti Stefan se kao hramovna slava proslavlja i u crkvi u Velikoj Hoči, dok je njegov praznik bio hramovna slava i crkve Svetog Stefana na Brezovici, gde je njegova hramovna slava proslavljana 15. avgusta. Ali možda je najneobičnije mesto na kojem se danas može „sresti” Sveti Stefan upravo u Visokim Dečanima.
U zapadnom delu naosa, među scenama posvećenim Delima apostolskim, oko 1340. godine naslikano je njegovo kamenovanje. Freska je deo šireg ciklusa koji prati najraniju istoriju Crkve – Stefanovu propoved, stradanje i pogreb. Na prvi pogled, scena je ispunjena pokretom. Progonitelji su raspoređeni u gotovo neprekidnom ritmu: podignute ruke, zamasi, kamenje i tela koja se ukrštaju u snažnim dijagonalama. Sve u toj grupi sugeriše kretanje prema jednoj tački. A ta tačka nalazi se sasvim desno. Tamo kleči Stefan.
Njegova bela odežda izdvaja ga iz mase. Dok se oko njega odvija fizički nemir, njegov lik je sabran i gotovo nepomičan. Nije u geometrijskom središtu kompozicije, ali jeste njena krajnja narativna tačka. Pogled koji prati zamah ruku, pravac kamenja i kretanje tela na kraju se zaustavlja na njemu.
Sveti Stefan, međutim, ne gleda svoje progonitelje. Njegov pogled ide naviše. Iznad prizora otvoreno je nebo, a u njemu Hristos. To je kompozicijsko povezivanje gornjeg i donjeg dela freske, a ujedno i živopisan odgovor na reči iz Dela apostolskih o Svetom arhiđakonu Stefanu koji vidi „nebesa otvorena i Sina Čovečijega gde stoji s desne strane Boga”.
Tako se ono što se na zemlji događa kao nasilje, u prostoru freske susreće sa nečim što dolazi iznad njega. U istoj priči pojavljuje se i čovek po imenu Savle. On nije prikazan kao onaj koji baca kamenje na Svetog Stefana, ali Dela apostolska beleže njegovo odobravanje pogubljenja i prisustvo događaju. Kasnije će upravo taj Savle krenuti putem kojim će postati apostol Pavle.
Tu se otvara jedan od najneobičnijih puteva ranog hrišćanstva: čovek čije se ime vezuje za progon Crkve postaće jedan od njenih najvažnijih propovednika. A između Jerusalima i Dečana proći će gotovo osam vekova. Na dečanskom zidu taj događaj nije samo spomen na jedno pogubljenje, nego je u njemu sačuvan trenutak iz kojeg počinje priča o prvom hrišćanskom mučeniku, ali i o Crkvi koja će, uprkos progonima, nastaviti da raste.
Sveti Stefan kleči na kraju kompozicije, dok oko njega pada kamenje. Iznad njega su otvorena nebesa. A između ta dva sveta, zemlje na kojoj čovek strada i neba prema kojem podiže pogled, stalo je ono zbog čega je ovaj svetitelj vekovima ostao jedan od najpoštovanijih u srpskom hrišćanskom predanju.
